یادداشت‌های اسدالله علم: اهمیت عربستان سعودی و ذخایر نفتی آن در تیر ۱۳۵۲

یادداشت‌های علم درباره تحولات خاورمیانه در تیر ۱۳۵۲

این متن به استناد یادداشت‌های روزانه اسدالله علم، وزیر دربار محمدرضا شاه پهلوی، به یکی از روزهای حساس سیاسی در ۲۵ تیر ۱۳۵۲ می‌پردازد. علم به دیدار با سفیر آمریکا اشاره می‌کند که تمرکز اصلی گفتگو بر مسائل خاورمیانه بود. در این مذاکرات، موضوعاتی نظیر وضعیت پادشاهی فیصل در عربستان سعودی، اهمیت ملک حسین در اردن، و همچنین تقویت سوریه توسط شوروی مورد بحث قرار گرفت.

نکته برجسته در این یادداشت‌ها، تأکید سفیر آمریکا بر اهمیت حیاتی عربستان سعودی است، علیرغم اینکه علم اشاره می‌کند که آنها به “بچگی‌های فیصل” توجه دارند. اهمیت این کشور از منظر آمریکا به دلیل دارا بودن بزرگترین ذخیره نفت دنیا است که این امر جایگاه استراتژیک ریاض را در معادلات جهانی و منطقه‌ای تثبیت می‌کرد. این گفتگو نشان‌دهنده نگرانی‌های محوری ایالات متحده در آن دوره نسبت به ثبات منطقه و منابع انرژی است.

مسائل حاشیه‌ای و ملاقات‌های دیگر

علم در ادامه یادداشت‌های خود به ملاقات‌های دیگر نیز اشاره می‌کند. گفته می‌شود که در همان روز، پس از ظهر، شاهنشاه از شمال وارد شدند و سرحال نبودند. همچنین اشاره‌ای به استقبال از خانم جانسون، همسر رئیس‌جمهور فقید آمریکا، به عنوان میهمان ایران شده است. این موارد نشان‌دهنده درگیری روزانه علم با مسائل دیپلماتیک و سیاسی دربار است.

«مقدار زیادی راجع به خاورمیانه و بچگی‌های فیصل و ارزش ملک حسین و تقویت سوریه توسط شوروی صحبت کردیم. با وصف بچگی‌های فیصل، به عربستان سعودی خیلی اهمیت می‌گذارند. [بزرگترین ذخیره]نفت دنیا را دارد.»

شایعه ازدواج و واکنش علم

بخشی دیگر از یادداشت‌ها به برخورد تند علم با یک شایعه خصوصی مربوط می‌شود. فریده خانم پس از مراجعه به منزل علم، در خصوص شایعه ازدواج شاهنشاه مذاکره کرده و نگرانی‌هایی را ابراز داشته است. اسدالله علم در واکنش به این شایعه، آن را «دروغ محض» خوانده و شدیداً به فریده خانم تذکر داده است که این نوع صحبت‌ها و «حرف‌های خاله زنکی» به ضرر خود اوست و باید خود را بالاتر از این بحث‌ها نگه دارد، طوری که خانم از کرده خود پشیمان شده و از علم قول گرفته که موضوع را به شاه اطلاع ندهد.

«من اگر برای سرکار احترام قائل بودم و هستم برای این [است] که خودتان را بالاتر از این حرفها نگاه داشته بودید.»

• دیدار با سفیر آمریکا و بحث درباره رقابت‌های منطقه‌ای و نفوذ شوروی در سوریه.
• تأکید سفیر آمریکا بر اهمیت راهبردی عربستان سعودی به دلیل ذخایر نفتی عظیم.
• وضعیت روحی نامطلوب شاهنشاه در هنگام ورود از شمال کشور.
• نقش اسدالله علم به عنوان یکی از مهم‌ترین چهره‌های سیاسی دوران پهلوی و وزیر دربار.
• واکنش قاطع علم به شایعات خصوصی مبنی بر ازدواج شاه و تلاش برای حفظ آبروی دربار.

این یادداشت‌ها تصویری روشن از دغدغه‌های سیاست خارجی ایران در آن زمان ارائه می‌دهند که نفت و رقابت قدرت‌های بزرگ در خاورمیانه، محور اصلی آن‌ها محسوب می‌شد.